Xesús Silva Tuñas: “Hai un 90% de posibilidades de que haxa ouro nas minas de Salaño”

Cando Don Xesús Silva me invitou a entrar na súa casa, a miña mirada posouse un intre nun tomo dunha enciclopedia que tiña enriba da súa cociña. “Non a colecciono, viña de regalo”, explicoume. E despois de falar con el ou, mellor dito, de escoitalo falar, un decátase de que a verdadeira enciclopedia, a verdadeira fonte de sabedoría desa habitación non tiña as tapas douradas, senon mans e pernas, voz e memoria, mente e corazón. Con persoas coma Xesús Silva un entende por que os nosos devanceiros se xuntaban ao redor dos seus maiores simplemente a escoitalos. E é que poucos quedan xa coma el capaces de contar con tal claridade a nosa historia e, o que aínda é máis triste, tampouco son moitos os que teñen os oídos preparados para escoitalas.

Don Xesús, noventa anos. Moi ben levados e, teño entendido, intensamente vividos.
Eu estiven na Guerra Civil, que é o máis grave que lle pode pasar a un na vida. Non é só que che xogues todo a cara ou cruz, snon as calamidades que se pasan na guerra. Estiven en Brasil, traballando de carpinteiro. Despois fun a Uruguai e Arxentina. Marchei con 34 anos e estiven uns quince en sudamérica, xa que aquí en Brión quedou o meu irmán máis vello con Herminia.

¿Cómo foi a súa experiencia aló por Sudamérica?
Brasil é un país fenomenal, cun ambiente moi divertivo e bastante hospitalario, aínda que ten moitos barrios baixos. Pero non me gustou porque ía moita calor. Por iso fun a Uruguai, un país maravilloso se non fora pola pobreza que ten, xa que non hai indutria. Pero é un pobo moi familiar, moi culto e moi tratable. Finalmente, na Arxentina estiven dous anos, xa que tiña aló unha irmá casada, e tamén me gustou o ambiente.

Dicíame antes que o máis grave que lle pasou na vida foi a guerra. ¿Cómo lembra aquela experiencia?
Acababa de cumprir 19 anos e botei un ano na guerra. Foi unha experiencia tremenda porque eramos uns rapaces sen experiencia. Houbo que facerse homes á forza, pasando moitos sacrificios, sufrindo o peor da guerra. Incorporeime e enviáronme a África quince días despois, ao corpo de Marrocos. Eu sempre estiven de batalla en batalla, salvo na de Brunete que, cando chegamos, xa tiña rematado. Estiven en Belchite e despois fomos a Guadalajara, onde chegou o desastre total. E despois fun a Teruel. Despois estiven cinco meses na batalla de do Ebro, que foi a que decidíu a guerra.

¿Foches con algún veciño de Brión?
Hai catorce anos que non nace ningún neno nesta aldea e cando eu nacín hai case 91 anos eramos oito rapaces. Pero como chamaban por trimestres, eu era o único que había. O que sí atopei foi galegos, pero ó chegar a África dividíronnos: uns a regulares e outros a cazadores, que foi onde me tocou a min.

Supoño que os compañeiros serían o mellor e tamén o máis duro da guerra, ó ir perdéndoos.
Teño moitos compañeiros caídos, e algún mesmo me deixou manchado co seu sangue dende o hombro ata os pes. Lembro o caso dun compañeiro. Estabamos os dous pegados detrás dunha pedra. A el pegáronlle tres tiros e a min non me deu ningún. El caeu morto enriba de min e deixoume todo ensangrentado. Supoño que podo dicir que tiven sorte.

Semella que cando está para un...
Lembro tamén o caso dun Alférez na batalla do Ebro, que estaba detrás dunha pedra, resguardado. Moveuse só un intre e moi pouquiño, pero pegáronlle un tiro na gorxa. Só foi quen de dicir: “ai, madre mía” e caeu morto. Tamén lembro o caso dun dos galegos, un rapaz de Cambre que mataron en Teruel. Estaba no parapeto, acurrucado, e levantou a cabeza e déronlle un tiro certero. E alí estivo tirado, morto, ata ben entrada a noite porque non o podiamos ir recoller.

Semella que o único bo eran os compañeiros porque, a nivel de soldados, supoño que no habería ideoloxías por medio.
O compañeirismo era fenomenal. Non falabamos de política porque non nos interesaba. O único que nos interesaba era salvarnos do combate, entre nós a política non aparecía para nada.

Moito coñeciches dos horrores da guerra, pero a verdade é que a represión posterior non lle quedou atrás. E cóntanse moitas historias desas por Brión.
Sí. Dicían que en Ons estaban algúns escondidos no teito da igrexa. E digo “dicían” porque de certo non se sabía. Podía haber... disque eran veciños daquí... pero certo, certo, ninguén o sabía.

Mesmo din que o guerrilleiro Foucellas se presentou un día por estes lares.
Eu non os vin, pero contoumo un veciño do lugar. Disque a banda de música estaba ensaiando e chegaron de noite. Viñeron con ese individuo para levalos a Negreira pero resulta que non os recibiron e non foron con eles. E non se meteron con eles nin nada.

Por certo, vostede que vivíu esta época en primeira persoa. ¿Que pensa da Lei da Memoria Histórica e da polémica que xurdíu ao seu redor?
É unha situación difícil. Por un lado, que se coñeza a historia é bo, porque foi contada parcialmente por que podía. Pero, por outra banda, tampouco é moi convinte andar a remexer nisto. Así que non sei ben por que lado inclinarme. A Guerra Civil foi moi mala. Non foi coma estas guerras modernas, nas que os soldados van avanzando de cidade en cidade. Para nós era moi diferente. A guerra facíase nos montes, non nas cidades. Pelexabamos nos montes, durmíamos á intemperie, empapados no chan en pleno inverno. ¡Era terrible!

Tantos anos de experiencias, supoño que tamén haberá algunha anécdota divertida que poida compartir cos lectores de Altamira.
Cando eu era moi pequeño lembro que había aquí un cura, Don Manuel, que non deixaba de chamar “impíos” aos veciños. Un día agarrou o seu cabalo no curral e, cando o sacou, chegaron dous rapaces: un levantoulle o rabo ao cabalo e o outro púxolle un toxo no cu. O cabalo encabritouse e tirou co cura.

Que daría unha boa cuada.
E non foi a única porque outra vez, nunha festa, o cura foi colle-lo cabalo e botáronlle unha bomba ao lado. Boom. E o cura de novo caeu para atrás.

Xa que fala de festas, téñenme contado que a Santa Minia dagora non ten nada que ver coa que viviron vostedes de novos.
Antes era moi diferente. Daquela xuntabámonos todos os da aldea para ir a Santa Minia. Aló chegaban coas panderetas, a banda de música, a festa... Era unha diversión moito máis grande e un compañeirismo único. Hoxe todo é máis individual, é totalmente diferente. E, para min, a Santa Minia de antes era unha auténtica maravilla.

Unha vida moi axitada, sen dúbida. Mesmo foi protagonista de primeira man da febre mineira no municipio.
Eu fun un dos principais promotores das minas. Cando era un rapaz lembro que apareceran nese monte pedriñas con olor a xofre e que, ao botalas ao lume, ardían cunha chama azul. Cando se abriron as minas de Barilongo tamén fomos a correr un pouco diante da Garda Civil, coma todo o mundo porque ata os farmacéuticos ían aló.

¿E que pasou en Varilongo?.
Eu fun tamén aló e, vindo de volta, atopeime cun señor e conteille o que dicía das pedras. El víu a Brión e levounas para analizar. Como lle deron bo resultado, volveu con outro home de Negreira pero, como precisaban cartos, puxéronse en contacto cun empresario de Ferrol, que explotaba minas de arsénico. Puxéronse a traballar e veu outro home de Ourense, coma encargado xeral, que mesmo parou aquí na miña casa. Traballaron cinco meses pero tiveron que para-la mina porque tiveron un pleito entre os tres socios. Pero o que sacaron da mina leváronno.

Poucos cartos debía dar esa mina para estar só cinco meses aberta
Non, o lío entre eles foi por outra mina que tiñan en Ferrol e, ao separarense, tamén pararon a produción nesta daquí. De feito, o encargado tivo que marchar para Arxentina.

Pero ese non foi a fin desa mina.
Non. Anos máis tarde, cerca de 1980, chegou un home de Santiago e levou pedras do lugar para analizar. Mandounas á compañía Riotinto, que lle enviou un informe dicindo que convenía seguir investigando porque no 90% dos casos con eses materiais significaba que había ouro. O home entusiasmouse e quedou de levar unha estrada aló e facer un contrato cos veciños para explota-las terras. Dicía que lles ía da-lo 25% do que sacara. Pero os veciños, desconfiados del, non chegaron a un acordo e preferiron apostar polo pinar que tiñan aló plantado. E así quedou todo, abandoado.

Curiosa a reacción dos veciños.
Foi difícil poñerse dacordo porque non pediron permiso para os traballos. O querían era que os veciños cederan os terreos para explotalos, sen expropialos, a cambio dunha participación dos ingresos futuros. E non chegaron a un acordo.

Agora que non nos escoita ninguén, ¿vostede cree que realmente hai ouro aló?
Só se explotaron as minas cinco meses e non se sabe se si ou se non. Polo menos o home de Santiago díxolles aos veciños que, segundo os informes de Riotinto, no 90% dos casos había ouro. E a min me parece unha porcentaxe moi alta aínda que, de seguro, non sei nada.

Para rematar cun sorriso, antes contounos algunha anécdota simpática co cura. Cointenos outra na que vostede fose o protagonista.
Eu sempre digo que non collín o vicio de fumar porque emborracheime co tabaco. De xoven déronme un montón de cigarros Mataquintos. Vinte cigarros custaban dez céntimos. Eu fun coas vacas e cunha caixa de cerillas e emborracheime. Cheguei a casa feito unha desgracia e a miña nai toleaba porque creía que estaba enfermo, porque non me cheirara o alento. Porque se o chega a cheirar....

Fonte: Revista Altamira Nº 69 de Decembro do 2007